ହଠ ଯୋଗ
ହଠ ଦେହଭିତ୍ତିକ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପରମ୍ପରାର ନାମ। ପୁରୁଣା ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଆସନ, ଶ୍ୱାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନୁଶୀଳନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ଆଜି ଏହି ନାମ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଗତି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।
ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ପୃଥକ୍ ଦେହଭଙ୍ଗିର ତୁଳନାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ହଠ ଆସନକ୍ରମକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ତ୍ତମାନର ରୂପଭେଦ ପ୍ରାଚୀନ ବୋଲି ଦେଖାଏ ନାହିଁ।
ସାଧାରଣ ଭଣ୍ଡାରରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆସନ
ଐତିହାସିକ ତୁଳନା
Paschimottanasana A
ବସି ଆଗକୁ ନଇଁବା
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ମାଗଣା ଉଦାହରଣ
Padmasana
ପଦ୍ମ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Baddha Padmasana · ସିଧା ବସିବା ରୂପ
ବନ୍ଧିତ ପଦ୍ମାସନ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Kukkutasana
କୁକୁଡ଼ା
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Mayurasana
ମୟୂର
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Savasana
ଶୋଇ ବିଶ୍ରାମ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ମାଗଣା ଉଦାହରଣ
Gomukhasana B
ଗାଈ ମୁହଁ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Matsyasana · ପଦ୍ମାସନ
ମାଛ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Salabhasana A
ପଙ୍ଗପାଳ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Akarna Dhanurasana A
କାନ ଆଡ଼କୁ ଧନୁ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Bhujangasana · ବଙ୍କା କହୁଣି
ନାଗ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Vrikshasana · ଯୋଡ଼ା ପାପୁଲି
ବୃକ୍ଷ
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Makarasana · ମୋଡ଼ା ବାହୁ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ
କୁମ୍ଭୀର
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Vajrasana · ଗୋଇଠି ଉପରେ ବସିବା
ଆଣ୍ଠୁମାଡ଼ି ବସିବା
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Virasana · ପାଦ ମଝିରେ ବ୍ଲକ
ଆଣ୍ଠୁମାଡ଼ି ବସିବା
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Siddhasana
ଧ୍ୟାନର ବସିବା ଭଙ୍ଗି
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
Swastikasana
ପାଦ ଛନ୍ଦି ବସିବା
ଏହି ଆସନ ଜାଣନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟରୂପଭେଦ ତୁଳନା କରନ୍ତୁ
A ଓ B ପରି ଅକ୍ଷର ଆମ ଆସନ ପୃଷ୍ଠାର ଚିହ୍ନଟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ସମସ୍ତ ଯୋଗ ପରମ୍ପରାରେ ଏହା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପଦ୍ଧତି ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଇଥିବା ରୂପର ନାମ ରଖେ।
Paschimottanasana
ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି ସିଧା ଧରିବାକୁ ବେଲ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ଆଗକୁ ନଇଁବା ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତୁ। ଗୋଟିଏ ରୂପରେ ହାତ ପାଦ ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ଛୁଏ, ଅନ୍ୟଟିରେ ବେଲ୍ଟ ଧରେ। ନଇଁବାର ଗଭୀରତା ଓ ବାହୁ ପହଞ୍ଚିବା ଦୂରତା ଭିନ୍ନ।
Gomukhasana
ଉପର ଆଣ୍ଠୁ ଚାରିପାଖରେ ହାତକୁ ପିଠି ପଛର ହାତ ଧରା ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତୁ। ଗୋଡ଼ ସମାନ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବାହୁ ସଜାଣି ଭିନ୍ନ। Gheraṇḍa Saṃhitā 2.17 ବସିବାର ଆଧାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, କିନ୍ତୁ ପିଠି ପଛରେ ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ ନାହିଁ।
ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ
ଟାଣିବାକୁ ନ ପଡ଼ିବା ପାଇଁ ପଟିକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଢିଲା ରଖନ୍ତୁ। ବ୍ୟଥା, ଝିମିଝିମି କିମ୍ବା ଅସାଡ଼ ଲାଗିଲେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ।
Salabhasana
ଶରୀର ପାଖରେ ଥିବା ବାହୁକୁ ଛାତି ପାଖରେ ପାପୁଲି ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତୁ। Gheraṇḍa Saṃhitā 2.40 ଛାତି ନିକଟରେ ଭୂମିରେ ପାପୁଲି ଓ ଉଠିଥିବା ଗୋଡ଼ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏଥିରେ A/B ଅକ୍ଷର ନାହିଁ ଏବଂ ଆଜିର ଦୁଇ ଚିତ୍ରର କୌଣସିଟିର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ।
Savasana
ଏକ ଦୃଢ଼ ତକିଆ ଦୁଇଟି ଆଣ୍ଠୁକୁ ସହାରା ଦିଏ; ଗୋଇଠି ମ୍ୟାଟ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଚାପ ବିନା ଆରାମଦାୟକ ଉଚ୍ଚତା ବାଛନ୍ତୁ। Savasana ର ପୁରୁଣା ବର୍ଣ୍ଣନା ଆଣ୍ଠୁର ଏହି ସହାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ।
Vajrasana / Virasana
ବ୍ଲକକୁ ମ୍ୟାଟ ଉପରେ ସ୍ଥିର ରଖନ୍ତୁ, ତା' ତଳେ କୌଣସି ଗୋଡ଼ ନ ରହୁ। ଆଣ୍ଠୁ କିମ୍ବା ଗୋଡ଼ ଗଣ୍ଠି ଉପରେ ଜୋର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଝିମିଝିମି କିମ୍ବା ଅବଶତା ହେଲେ ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହାରି ଆସନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆଣ୍ଠୁମାଡ଼ି ବସିବା ଉପଯୁକ୍ତ ନ ହେଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।
ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟVrikshasana
ଉଠିଥିବା ପାଦକୁ ଆଣ୍ଠୁ ସନ୍ଧିଠାରୁ ଦୂରରେ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ନିତମ୍ବ ସନ୍ଧିକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଖୋଲନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସନ୍ତୁଳନ ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ହାତର ଆଧାର ରଖନ୍ତୁ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇବା ପୂର୍ବରୁ ପାଦ ତଳେ ରଖନ୍ତୁ। ବେଦନା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇଲେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଆଘାତ କିମ୍ବା ସନ୍ତୁଳନ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୂଲ୍ୟାୟନ ଦରକାର।
ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ →ସଦସ୍ୟ · ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟପୃଥକ୍ ଆସନର ପୁରୁଣା ବର୍ଣ୍ଣନା
ପୁରୁଣା ସନ୍ଦର୍ଭଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଐତିହାସିକ ରୂପକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଧୁନିକ ରୂପଭେଦ, ଶ୍ରେଣୀର ଆସନକ୍ରମ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତିକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
- Svātmārāma: Haṭhayogapradīpikā, with the Jyotsnā and Manobhilāṣiṇī commentaries (1895)1.23; 1.25; 1.28; 1.30; 1.32; 1.44–45 · 1895; 1.19, p. 15 · Wellcome Collection
- Gheraṇḍa Saṃhitā — translation by Sris Chandra Vasu (1895)2.17, p. 13; 2.22, p. 14; 2.37, 2.40, p. 16; 2.43–44, p. 17; 2.41, p. 16; 2.13, p. 12; 2.18, p. 13; 2.7–8, p. 11 · Wellcome Collection
ସାବଧାନତା ସହ ଅଭ୍ୟାସ
ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ଆଘାତ କିମ୍ବା ରୋଗ ଅଛି, ଆପଣ ଔଷଧ ସେବନ କରୁଛନ୍ତି, ଗର୍ଭବତୀ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଉଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତି ଆପଣଙ୍କ ଅଭ୍ୟାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ, ତେବେ ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପେଶାଦାରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅନ୍ତୁ।
ନୂଆ ଓ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଆସନ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଗ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଶିଖନ୍ତୁ। ଗତିର ସୀମା ନିଜ ଶରୀର ଅନୁଯାୟୀ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ବ୍ୟଥା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇଲେ ଥାମନ୍ତୁ। ଛୋଟ ଭିଡିଓ ଗତିକୁ ଦର୍ଶାଏ; ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଆସନଟିକୁ କେତେ ସମୟ ଧରି ରଖିବେ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ।
ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଠିଆ ହେବା, କାନ୍ଧ ଆଧାରିତ ଓଲଟା ଆସନ ଓ ପଦ୍ମାସନ ନବାଗତଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆସନ ନୁହେଁ। ଆଘାତ, ସନ୍ତୁଳନ ସମସ୍ୟା କିମ୍ବା ଗ୍ଲକୋମା ଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପଯୁକ୍ତତା ମୂଲ୍ୟାୟନ ଦରକାର। ଜୋର କରି ବନ୍ଧନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଆଣ୍ଠୁ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇବାକୁ ଶରୀରକୁ ଲିଭର୍ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।