હઠ યોગ
હઠ શારીરિક યોગઅભ્યાસની વિશાળ પરંપરાનું નામ છે. જૂના ગ્રંથો આસન, શ્વાસ અને અન્ય સાધનાઓ વિશે કહે છે. આ નામથી ચાલતા આજના વર્ગોમાં વિષયવસ્તુ અને ગતિ જુદી હોઈ શકે છે.
ઐતિહાસિક વર્ણનો અલગ આકારોની સરખામણીમાં મદદ કરે છે. તે એક જ આધુનિક હઠક્રમ સ્થાપિત કરતા નથી કે દરેક વર્તમાન પ્રકાર પ્રાચીન છે એવું દર્શાવતા નથી.
સહિયારા સંગ્રહમાં સંબંધિત આસનો
ઐતિહાસિક સરખામણી
Paschimottanasana A
બેઠેલો આગળનો વળાંક
આ આસન જાણો →મફત ઉદાહરણ
Padmasana
પદ્મ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Baddha Padmasana · સીધું બેઠેલું રૂપ
બદ્ધ પદ્મ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Kukkutasana
કૂકડો
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Mayurasana
મોર
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Savasana
પીઠ પર આરામ
આ આસન જાણો →મફત ઉદાહરણ
Gomukhasana B
ગાયનું મુખ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Matsyasana · પદ્મ
માછલી
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Salabhasana A
તીડ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Akarna Dhanurasana A
કાન તરફનું ધનુષ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Bhujangasana · વાળેલી કોણીઓ
નાગ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Vrikshasana · જોડેલી હથેળીઓ
વૃક્ષ
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Makarasana · વાળેલા હાથ પર માથું
મગર
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Vajrasana · એડીઓ પર બેસવું
ઘૂંટણિયે બેઠક
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Virasana · પગના પંજા વચ્ચે બ્લોક
ઘૂંટણિયે બેઠક
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Siddhasana
ધ્યાનની બેઠેલી મુદ્રા
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
Swastikasana
પલાંઠી વાળીને બેસવું
આ આસન જાણો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્યરૂપભેદોની સરખામણી કરો
A અને B જેવા અક્ષરો અમારા આસન પાનાં પરનાં નામચિહ્નોને અનુસરે છે. યોગની બધી પરંપરાઓમાં તે એકસરખી પદ્ધતિ નથી. દરેક ચિત્ર બતાવેલા રૂપનું નામ જ રાખે છે.
Paschimottanasana
પગના અંગૂઠાની સીધી પકડને પટ્ટાની મદદથી સહેજ આગળ વળવા સાથે સરખાવો. એક રૂપમાં હાથ પગની આંગળીઓને અડે છે, બીજામાં પટ્ટો પકડે છે. વળાંકની ઊંડાઈ અને હાથને પહોંચવાનું અંતર જુદાં છે.
Gomukhasana
ઉપરના ઘૂંટણની આસપાસ હાથને પીઠ પાછળની પકડ સાથે સરખાવો. પગ સમાન દેખાય છતાં હાથની આ ગોઠવણો જુદી છે. Gheraṇḍa Saṃhitā 2.17 બેસવાના આધારનું વર્ણન કરે છે, પરંતુ પીઠ પાછળ હાથ બાંધવાની ગોઠવણી સૂચવતું નથી.
આ રૂપો વિશે વાંચો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્ય
ખેંચવું ન પડે એટલો પટ્ટો ઢીલો રાખો. દુખાવો, ઝણઝણાટી કે સુન્નતા થાય તો છોડી દો.
Salabhasana
શરીરની બાજુએ રાખેલા હાથને છાતીની બાજુએ હથેળીઓ સાથે સરખાવો. Gheraṇḍa Saṃhitā 2.40 છાતીની નજીક જમીન પર હથેળીઓ અને ઊંચકાયેલા પગ જણાવે છે. તે A/B અક્ષરો આપતું નથી અને આજનાં બંને ચિત્રોમાંથી કોઈ એકની પણ દરેક વિગત નક્કી કરતું નથી.
Savasana
એક મજબૂત ગાદી બંને ઘૂંટણને આધાર આપે છે; એડીઓ મેટ પર ટેકવાયેલી રહે છે. દબાણ વિનાની આરામદાયક ઊંચાઈ પસંદ કરો. Savasanaના જૂના વર્ણનમાં ઘૂંટણનો આ આધાર સ્પષ્ટ કરાયો નથી.
Vajrasana / Virasana
બ્લોકને મેટ પર સ્થિર રાખો, તેની નીચે કોઈ પગ ન હોય. ઘૂંટણ કે ઘૂંટી પર જબરદસ્તી ન કરો. દુખાવો, ઝણઝણાટી કે સુન્નતા લાગે તો સ્થિતિમાંથી બહાર આવો, અને ઘૂંટણિયે બેસવું અનુકૂળ ન હોય તો વ્યક્તિગત સલાહ લો.
આ રૂપો વિશે વાંચો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્યVrikshasana
ઊંચકાયેલો પગ ઘૂંટણના સાંધાથી દૂર રાખો અને નિતંબસંધિને બળપૂર્વક ખોલશો નહીં. સંતુલન અનિશ્ચિત હોય તો હાથનો ટેકો રાખો અને નિયંત્રણ ગુમાવતા પહેલાં પગ નીચે મૂકો. દુખાવો કે ચક્કર આવે તો અટકો. ઈજા કે સંતુલનની સમસ્યા માટે વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
આ રૂપો વિશે વાંચો →સભ્ય · વિગતવાર દૃશ્યઅલગ આસનોનાં જૂનાં વર્ણનો
જૂના સંદર્ભો ચોક્કસ ઐતિહાસિક સ્વરૂપોની નોંધ આપે છે. તે દરેક આધુનિક પ્રકાર, વર્ગના ક્રમ અથવા શિક્ષણપદ્ધતિને સ્થાપિત કરતા નથી.
- Svātmārāma: Haṭhayogapradīpikā, with the Jyotsnā and Manobhilāṣiṇī commentaries (1895)1.23; 1.25; 1.28; 1.30; 1.32; 1.44–45 · 1895; 1.19, p. 15 · Wellcome Collection
- Gheraṇḍa Saṃhitā — translation by Sris Chandra Vasu (1895)2.17, p. 13; 2.22, p. 14; 2.37, 2.40, p. 16; 2.43–44, p. 17; 2.41, p. 16; 2.13, p. 12; 2.18, p. 13; 2.7–8, p. 11 · Wellcome Collection
સાવચેતીથી અભ્યાસ
જો તમને ઈજા અથવા કોઈ બીમારી હોય, તમે દવાઓ લેતા હો, ગર્ભવતી હો અથવા સ્તનપાન કરાવતા હો, અથવા તમારી પ્રેક્ટિસને અસર કરી શકે તેવી બીજી કોઈ પરિસ્થિતિ હોય, તો યોગ્ય પ્રવૃત્તિઓ અને જરૂરી ફેરફારો વિશે લાયક આરોગ્યસેવા વ્યાવસાયિકની સલાહ લો.
નવાં અને મુશ્કેલ આસનો લાયક યોગ શિક્ષક પાસે શીખો. હલનચલનનો વિસ્તાર તમારા શરીરને અનુરૂપ રાખો અને દુખાવો કે ચક્કર આવે તો રોકાઓ. નાનો વિડિયો હલનચલન બતાવે છે; તેની લંબાઈ આસન કેટલો સમય રાખવું તે નક્કી કરતી નથી.
શીર્ષાસન, ખભા પર ઊભાં રહેવું અને પદ્માસન શરૂઆત કરનાર માટે પ્રથમ આસનો નથી. ઇજા, સંતુલનની તકલીફ કે ગ્લોકોમા જેવી સ્થિતિમાં યોગ્યતા વ્યક્તિગત રીતે તપાસવી પડે છે. પકડ બળજબરીથી ન જોડો અને ઘૂંટણ પર બળ આપવા શરીરને લીવર તરીકે ન વાપરો.