Paschimottanasana

आसनाचे रूप

दोन्ही पायांवर पुढे वाकणे; हातांची पकड बदलते.

दोन्ही सरळ पाय जवळ ठेवून बसलेल्या स्थितीत खोल पुढे वाकणे, ज्यात एक हात तळपायांच्या पलीकडे दुसऱ्या हाताचे मनगट धरतो.

धड मांड्यांवर पुढे वाकताना श्रोणी आणि पाय योगमॅटवर टेकलेले असतात. हात पावलांच्या पलीकडे पोहोचतात आणि एक हात दुसऱ्या मनगटाभोवती धरून जोडले जातात.

Drishti

दृष्टी म्हणजे नजरेचा केंद्रबिंदू. Ashtanga · Paschimottanasana · धरण्यात आलेले रूप: पायाची बोटे.

शरीरात काय घडते?

नितंबाचे सांधे आणि पाठ यांच्या हालचालींतून पुढे वाकल्याने धड आणि पाय जवळ येतात. किती दूर पोहोचता येते हे शरीराचे प्रमाण, हालचालक्षमता आणि निवडलेले रूप यांवर अवलंबून असते. पट्टा पावलांपर्यंतचे अंतर भरून काढतो; शरीराला ज्या व्याप्तीत नियंत्रण ठेवता येते त्यापलीकडे त्याने ओढू नये.

आणखी रूपे

सरळ पायांसह बसून खोल पुढे वाकणे, ज्यात प्रत्येक हात त्याच बाजूच्या पायाच्या बोटांवरून तळपायाकडे पोहोचतो.

धड मांड्यांवर पुढे वाकत असताना श्रोणी आणि पाय योगमॅटवर टेकलेले असतात. प्रत्येक हात पायाच्या बोटांच्या टोकांवरून तळपायाला टेकतो; ही पकड केवळ पायाचा अंगठा धरण्यापेक्षा वेगळी आहे.

सरळ पायांसह बसून खोल पुढे वाकणे, ज्यात बोटे पावलांच्या बाहेरील कडांभोवती आणि हातांचे अंगठे पायांच्या अंगठ्यांच्या मुळाशी असतात.

धड पुढे वाकत असताना बैठकीचा भाग आणि सरळ पाय योगमॅटवर टेकलेले असतात. हातांची बोटे पावलांना बाहेरून वेढतात आणि हातांचे अंगठे पायांच्या अंगठ्यांच्या सांध्यांजवळ पावलांच्या पुढच्या भागाला टेकतात.

नितंब आणि दोन्ही टाचा योगा मॅटवर टेकलेल्या आहेत. पट्टा दोन्ही पावलांच्या पुढच्या भागाभोवती गेलेला आहे आणि प्रत्येक हाताने त्याचे एक टोक धरले आहे. धड जवळजवळ सरळ आहे आणि कोपर वाकलेले आहेत. हे चित्र पुढे वाकण्यापूर्वीचा शरीर लांबवण्याचा टप्पा दाखवते, नजर समोर आहे. त्यानंतर येणाऱ्या पुढे वाकण्यात दृष्टी पायांच्या बोटांकडे असते.

पट्टा हात आणि पावले यांमधील अंतर भरून काढतो. खांदे सैल आणि धड नियंत्रणात राहील अशी त्याची लांबी ठेवा. डोके गुडघ्यांकडे ओढण्याचे ते हँडल नाही.

पुढे वाकण्याच्या जुन्या उताऱ्यांत पाऊल किंवा पायाची बोटे थेट पकडण्याचे वर्णन आहे. पट्ट्याची ही मांडणी त्यात नाही. येथे तिला थेट हाताच्या पकडींसोबत आजचे अनुकूलन म्हणून दाखवले आहे, प्राचीन प्रकाराचे अक्षर दिलेले नाही.

अनुकूल बदल आणि मर्यादा

हे वर्णन रूप आणि संदर्भ ओळखून सांगते. अनुकूल बदलांमुळे कृती बदलते; पारंपरिक तक्त्यातील प्रत्येक नाव दिलेल्या पर्यायी रूपाशी त्यांची गल्लत करू नये. आसनात जाण्याची आणि त्यातून बाहेर येण्याची योग्य पद्धत निवडण्यासाठी आणखी मार्गदर्शन आवश्यक आहे.

आसनाचा संदर्भ

Haṭhayogapradīpikā 1.28 मध्ये पाय सरळ लांबवून बसलेल्या स्थितीत पुढे वाकणे, हातांनी पावलांचा पुढचा भाग धरणे आणि कपाळ गुडघ्यांकडे नेणे असे वर्णन आहे. ग्रंथ Paschimatana हे नाव वापरतो. आजची A–D अक्षरे किंवा पकडींची सर्व पर्यायी रूपे न देता तो मूलभूत रूप वर्णितो. Gheranda Samhita 2.23 मध्येही आजची पर्यायी रूपांची अक्षरे न देता पायाची बोटे धरून पुढे वाकण्याचे वर्णन आहे.

या पानाचे स्रोत

1. Svātmārāma: Haṭhayogapradīpikā, Jyotsnā आणि Manobhilāṣiṇī या टीकांसह (1895)1.28, पृ. 19 · Wellcome Collection
2. Gheraṇḍa Saṃhitā — Sris Chandra Vasu यांचे भाषांतर (1895)2.23, पृ. 14 · Wellcome Collection